Ślężański Park Krajobrazowy

Położony jest około 30 kilometrów na południowy - zachód od Wrocławia. Wraz z otuliną, która stanowi strefą ochronną, obejmuje Masyw Góry Ślęży, Masyw Góry Raduni, pasma Wzgórz Oleszeńskich i Wzgórz Kiełczyńskich oraz Jańską Górę. Administracyjnie obszar parku i jego otulina leżą w obrębie gmin: Jordanów, Łagiewniki, Sobótka, Dzierżoniów, Marcinowice, Świdnica.
Całkowita powierzchnia chronionego obszaru wynosi obecnie 15 600 ha, z czego park zajmuje 8 200 ha, a otulina - 7 400 ha.

Głównym celem powołania Ślężańskiego Parku Krajobrazowego było:

• zachowanie unikatowych i cennych elementów przyrodniczych, kulturowych oraz krajobrazowych;
• ochrona cennych zabytków architektonicznych, historycznych i archeologicznych;
• zapewnienie harmonijnego z ochroną krajobrazu rozwoju rekreacji i turystyki;
• wykorzystanie naturalnych wartości dla celów naukowo-dydaktycznych.

Na terenie parku znajdują się 3 rezerwaty przyrody:

• "Góra Ślęża" o powierzchni 142 ha (1954r.) - rezerwat krajobrazowy górski;
• "Góra Radunia" o powierzchni 44 ha (1958r.) - rezerwat archeologiczno - florystyczny;
• "Łąka Sulistrowicka" o powierzchni 27 ha (1958r.) - rezerwat florystyczny.

Istnieje też zespół krajobrazowy "Skalna" o powierzchni 33 ha (utworzony w 1994r.) - grupa ciemnych skałek gabrowych na zachodnim stoku Ślęży.

Obszar Masywu Ślęży ze względu na niewielką odległość od aglomeracji jaką stanowi Wrocław spełnia bardzo ważną rolę miejsca odpoczynku sobotnio- niedzielnego dla jej mieszkańców.

Wzmożony ruch turystyczny niestety nie sprzyja interesom przyrody. Służby powołane do ochrony tego terenu są zmuszone do stałego rozwiązywania problemu dekoncentracji ruchu turystycznego z najczęściej uczęszczanych szlaków. Zadanie takie wykonuje, oprócz innych działań statutowych, Wrocławski Zespół Parków Krajobrazowych powołany przez Wojewodę Wrocławskiego. Dekoncentrację ruchu turystycznego można uzyskać przez popularyzowanie szlaków mało uczęszczanych, tworzenie ścieżek krajoznawczych, przyrodniczych i innych oraz szersze prezentowanie innych terenów - równie atrakcyjnych pod względem przyrodniczym - parków krajobrazowych: "Dolina Baryczy" i "Dolina Jezierzycy".

O tym, że Ślężański Park Krajobrazowy jest ciekawy pod względem przyrodniczym może świadczyć fakt, że krajową florę i faunę reprezentują tu 383 gatunki roślin naczyniowych, 70 gatunków motyli dziennych (prawie 50% gatunków stwierdzonych w Polsce), 7 gatunków chrząszczy, 13 gatunków ryb (m.in. pstrąg potokowy, strzebla potokowa, kiełb i śliz), płazy i gady, 100 gatunków ptaków oraz 40 gatunków ssaków.

W gatunkowym składzie flory Ślężańskiego Parku Krajobrazowego zwraca uwagę znaczny udział roślin prawnie chronionych, wśród których do najczęściej spotykanych należą rozproszone po lasach stanowiska: lilii złotogłów, storczyka - kruszczyka szerokolistnego i krzewu - wawrzynka wilczełyko. Cenne przyrodniczo są również paprocie serpentynitowe (zanokcica klinowata) i murawy kserotermiczne. W czystych i bystrych strumieniach spływających ze Ślęży występuje słodkowodny krasnorost (Hildebrandia rivularis). Jego stanowisko zostało objęte ochroną jako pomnik przyrody. Bogaty w gatunki roślin kwiatowych jest rezerwat "Łąka Sulistrowicka", najciekawsze z nich to: zimowit jesienny, mieczyk dachówkowaty i mieczyk błotny, kosaciec syberyjski, pełnik europejski i goździk pyszny oraz goryczka wąskolistna. Napotkać można też przepięknie kwitnące orchidee: storczyka plamistego i storczyka szerokolistnego, gółkę długoostrogową oraz wonnego podkolana białego. Przez rezerwat przepływają dwa strumienie, w pobliżu których wytworzyły się miejsca wilgotne z charakterystyczną roślinnością - turzycami, wełniankami i ponikłem. Występują też fragmenty zatorfionych łąk z półpasożytem - gnidoszem rozesłanym.

W ilościowych statystykach spośród przedstawicieli fauny przodują mięczaki (61 gatunków), co jest odzwierciedleniem miejscowego wilgotnego klimatu.

Wśród owadów chronionych najczęściej spotykane są chrząszcze - biegacze oraz motyle - paź królowej, mieniak tęczowiec i modraszki.

Herpetofaunę reprezentują: żaba trawna i żaba moczarowa, kumak nizinny, ropucha zwyczajna, traszka górska i traszka zwyczajna, jaszczurka żyworodna i jaszczurka zwinka a także wąż - zaskroniec zwyczajny.

Szczególne wrażenie robią przy spotkaniu: coraz rzadsza w Polsce salamandra plamista a także beznoga jaszczurka - padalec zwyczajny.

Gatunkowy skład awifauny jest charakterystyczny dla lasów pasma sudeckiego, większość ptaków występuje głównie w leśnej części parku. Stwierdzono tu obecność m.in. puchacza, orzechówki, sowy, kani rudej i kruka, sikor (bogatka, czarnogłówka), kukułki, trznadla, dzięcioła dużego i pełzacza leśnego.

Z chronionych ssaków na uwagę zasługują: jeż zachodni, ryjówki, rzęsorek rzeczek, kret, kuna domowa, gronostaj, orzesznica, popielica i aż 7 gatunków nietoperzy (m.in. karlik malutki, nocek duży i gacek brunatny).

Blisko 60% obszaru parku stanowią lasy mieszane z takimi gatunkami jak: świerk, buk, klony, brzozy i modrzew. W otulinie przeważają użytki rolne, które stanowią około 90 % całego jej obszaru. Masyw Ślęży jest jedynym na Dolnym Śląsku obszarem leśnym, który nie uległ widocznej degradacji. Główny wpływ na taki stan ma różnorodny gatunkowy skład lasu oraz brak rozległych monokultur. Widać tu wyraźnie jak niezbędna jest równowaga w świecie przyrody oraz jak zróżnicowany gatunkowo las może się obronić przed różnymi zagrożeniami.

Do najcenniejszych elementów Parku należy niewątpliwie przepiękny krajobraz oraz urozmaicona rzeźba terenu. Niezmiernie ciekawa jest budowa geologiczna. Skały tworzące Masyw Ślęży to głównie: gabro, granit z żyłami kwarcu i serpentynit. Cały masyw określany przez geologów ofiolitem rozpoczął swe kształtowanie około 300 milionów lat temu jako element ryftu w dnie istniejącego tu niegdyś oceanu. Najmłodszy epizod w historii geologii miał miejsce ponad 10 tysięcy lat temu, kiedy to Ślęża sterczała nad czaszą lądolodu skandynawskiego jako samotny nunatak. Z tego też okresu pochodzą osady i formy poglacjalne stwierdzone na zboczach masywu.

Główne wzniesienia masywu to: Ślęża (718 m n.pm.), Wieżyca (415 m n.pm.), Stolna (371 m n.pm.), Gozdnica (316 m n.pm.), Radunia (573 m n.pm.), Wzgórza Kiełczyńskie (461 m n.pm) i Oleszeńskie 388 (m n.pm.).

Nazwa góry - "Ślęża" pochodzi od słowiańskiego wyrazu "ślęg", oznaczającego wilgoć. Od tego słowa wywodzi się także nazwa rzeki Ślęza. Określenie to doskonale odzwierciedla specyfikę miejscowego klimatu co najlepiej obrazuje porównanie wielkości średniego rocznego opadu na Nizinie Wrocławskiej - we Wrocławiu, wynoszące 617 mm ze średnim opadem na szczycie Ślęży wynoszącym 876 mm. Z tego prostego porównania widać jaka jest różnica w wielkości opadów atmosferycznych. Kiedyś była ona jeszcze bardziej widoczna, i to prawdopodobnie zadecydowało o takiej a nie innej nazwie Świętej Góry Słowian.

Na podstawie dużej liczby udokumentowanych stanowisk archeologicznych, stwierdzono, że kultowa rola Ślęży sięga czasów starożytnych. Do dnia dzisiejszego zachowały się na szczytach Ślęży, Raduni i Wieżycy kamienne kręgi ułożone z miejscowych głazów, które są interpretowane jako ogrodzenia miejsc świętych. Archeolodzy datują te budowle na XIII - V w. p.n.e. Wyryte na skałach, w różnych rejonach masywu znaki ukośnego krzyża uważane są za symbole kultu Słońca czczonego przez Prasłowian. Niektórzy podobnie interpretując te ślężańskie zabytki datują je na okres 400 lat p.n.e., łącząc je z wpływami celtyckimi. Kultowe rzeźby w XIII wieku zostały użyte wtórnie do wytyczenia granic włości powstałego w XII wieku na szczycie Ślęży klasztoru kanoników regularnych, którzy mieli w swym posiadaniu górę Ślężę i położone u jej stóp miasto Sobótka.

W XIII wieku na szczycie Ślęży istniał gród książęcy, na miejscu którego w XIV wieku wzniesiono murowany zamek. Ten z kolei uległ zniszczeniu podczas wojen husyckich w 1428 r.

Z innych obiektów o charakterze historyczno - kulturowym występujących na terenie parku szczególną ochroną prawną objęte są zabytkowe zespoły pałacowo - parkowe znajdujące się w miejscowościach: Sulistrowiczki, Karolin, Sokolniki, Sobótka Górka, Świątniki, Będkowice, Chwałków, Piotrówek, Młynica, Wiry, Gogołów, Książnica.

Do ciekawostek historycznych należą liczne rzeźby kultowe: "Mnich", "Grzyb", "Niedźwiedź", "Panna z rybą", wały kultowe na Ślęży i Raduni, starożytne i średniowieczne kamieniołomy, rezerwat archeologiczny w Będkowicach z rekonstrukcją zespołu osadniczego (staw hodowli perłopławów, cmentarzysko kurhanowym, kurne chaty) i wiele nie opisanych dotychczas w literaturze popularnej interesujących stanowisk archeologicznych.

Właśnie tak liczne nagromadzenie pamiątek historyczno - kulturowych stanowi o specyfice tego szczególnie ciekawego parku krajobrazowego.

Obecnie wędrując licznymi szlakami wytyczonymi w obrębie Ślężańskiego Parku Krajobrazowego bacznie obserwujący turysta może dostrzegać przeplatającą się historię z teraźniejszością, które przez minione wieki rok po roku kształtowały krajobraz tego obszaru.